تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی

تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی

برآورد منطقه‌ای رسوب‌دهی با استفاده از منحنی سنجه رسوب ماهانه در حوضه آبریز قره سو

نویسندگان
1 استاد گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران
2 دکتری ژئومورفولوژی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران
چکیده
با توجه به آثار و پیامدهای منفی برخاسته از پدیده فرسایش و رسوب­دهی در حوضه­های آبریز، تحقیق حاضر با هدف تخمین و تعیین تغییرات مکانی رسوب­دهی در حوضه آبریز قره­سو واقع در استان اردبیل انجام شد. در این راستا استفاده از مقیاس زمانی ماهانه در جهت تهیه منحنی­های سنجه برآورد رسوب به عنوان اساس کار قرار گرفت. تهیه منحنی­های سنجه رسوب ماهانه بر اساس داده­های نمونه دبی جریان و دبی رسوب متناظر آن در 19 ایستگاه هیدرومتری واقع در سطح حوضه طی دوره آماری 14 ساله (سال­های آبی 1381- 1394) صورت گرفت. تمامی تحلیل­های اماری در محیط نرم­افزار آماری SPSS انجام شد. همچنین نمایش تغییرات فضایی میزان رسوب­دهی در سطح حوضه از طریق قابلیت سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) میسر گردید. نتایج آزمون روابط رگرسیونی مابین دبی جریان و دبی رسوب حاکی از وجود روابط نزدیک و معنی­داری در مقیاس زمانی ماهانه داشت. تعمیم منطقه­ای این روابط برای کل حوضه نشان داد که اختلاف فصلی مشهود بوده و بالاترین و پایین­ترین ضریب تعیین به ترتیب به ماه­های اردیبهشت (برابر با 74/0) و مرداد (برابر با 55/0) تعلق یافت. همچنین وقوع بیشترین انتقال رسوب در فصل بهار و کمترین آن در فصل تابستان مشهود بوده و اشاره به نوع رژیم بارش- رواناب حاکم بر حوضه قره­سو داشت. به لحاظ مجموع سالانه رسوب­دهی، ایستگاه یامچی با 3970 تن در سال، بالاترین و ایستگاه ننه­کران با با 66 تن در سال، پایین­ترین میزان رسوب­دهی را در بین 19 ایستگاه حوضه قره­سو به خود اختصاص داد. نظر به کلاس رسوب­دهی بالای ایستگاه­های واقع در زیرحوضه­های بالیخلی و خیاو، توصیه گردید که توجه ویژه­ای به حفاظت و تقویت ارکان آب و خاک و تخفیف نیروهای پیش­برنده فرسایش و تولید رسوب در حوضه­های مذکور گردد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Regional estimation of sediment yield using monthly sediment rating curve in Qarasu watershed

نویسندگان English

fariba Esfandiary Darabad 1
Morteza Gharachorlu 2
1 Professor universuty of Mohaghegh
2 PhD in Geomorphology, Mohaghegh Ardabili University, Ardabil, Iran.
چکیده English

This study was aimed at identification and determination the spatial variations of sediment yield in Qarasu watershed located in Ardebil province, NW Iran, considering the negative consequences of erosion and sediment yield. In this regard, the monthly time scale, as the basis of work, was used to prepare the sediment rating curves. Preparation of monthly sediment rating curves based on sample flow and corresponding sediment discharge data in 19 hydrometry stations at the watershed during 14 years (2002-2015). All of statistical analyses were done by SPSS statistical software. Also, presentation of spatial variations in sediment yield over the watershed were made possible through the capability of GIS. The results of regression relations between flow and sediment discharge showed a close and significant relationship on a monthly time scale. The regional generalization of these relations for the whole basin showed that the seasonal difference was evident and the highest and lowest coefficient of determination was allocated to May (R2 = 0.74) and August (R2 = 0.55), respectively. Also, the highest and lowest sediment transport was observed in spring and summer, respectively, indicating the type of rainfall-runoff regime dominated on Qarasu watershed. In terms of the annual sediment yield, Yamchi station with 3970 tons per year and Nanakaran station with 66 tons per year, have the highest and lowest sediment yield among 19 stations of Qarasu watershed, respectively. According to the high levels of sediment yield in the Balikhly and Khyav sub-watersheds, it was recommended that more attention be paid to protecting and strengthening the water and soil elements and reducing the driven forces of erosion and sediment production in these sub-watersheds.

کلیدواژه‌ها English

Sediment load
Sediment rating curve
Regional modelling
Spatial variation
Qarasu
آقابیگی امین، سهیلا. الگوی تغییرات زمانی و مکانی رسوب معلق در زیرحوزه‌های مهم رودخانه هراز، پایان‌نامه کارشناسی ارشد آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی نور، دانشگاه تربیت مدرس، دفاع‌شده در سال 1384.
آقابیگی امین، سهیلا. الگوی تغییرات زمانی و مکانی رسوب معلق در زیرحوزه‌های مهم رودخانه هراز، پایان‌نامه کارشناسی ارشد آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی نور، دانشگاه تربیت مدرس، دفاع‌شده در سال 1384.
پیری، عبدالسلام؛ حبیب‌نژاد روشن، محمود؛ ضیاء تبار احمدی، میرخالق؛ سلیمانی، کریم؛ مساعدی ابوالفضل. (1384). بهینه‌سازی رابطه دبی آب و رسوب در حوزه معرف امامه، پژوهشنامه علوم کشاورزی و منابع طبیعی خزر، 3: 40-30.
پیری، عبدالسلام؛ حبیب‌نژاد روشن، محمود؛ ضیاء تبار احمدی، میرخالق؛ سلیمانی، کریم؛ مساعدی ابوالفضل. (1384). بهینه‌سازی رابطه دبی آب و رسوب در حوزه معرف امامه، پژوهشنامه علوم کشاورزی و منابع طبیعی خزر، 3: 40-30.
حکیم‌خانی، شاهرخ؛ عرب‌خدری، محمود. (1385). تحلیل رگرسیونی بین رسوب معلق و ویژگی‌های هیدروژئومورفولوژیک حوضه دریاچه ارومیه، فصلنامه علوم کشاورزی ایران، 37(2):231- 223.
حکیم‌خانی، شاهرخ؛ عرب‌خدری، محمود. (1385). تحلیل رگرسیونی بین رسوب معلق و ویژگی‌های هیدروژئومورفولوژیک حوضه دریاچه ارومیه، فصلنامه علوم کشاورزی ایران، 37(2):231- 223.
خداشناس، رضا؛ قهرمان، بیژن؛ داوری، کامران، ناظریان، حسن. (1387). ارائه مدل‌های رگرسیونی چندمتغیره برآورد رسوب در حوضه‌های شمال استان خراسان، مجله آب وخاک، 22(2): 164-150.
خداشناس، رضا؛ قهرمان، بیژن؛ داوری، کامران، ناظریان، حسن. (1387). ارائه مدل‌های رگرسیونی چندمتغیره برآورد رسوب در حوضه‌های شمال استان خراسان، مجله آب وخاک، 22(2): 164-150.
خزایی‌موغانی، سولماز؛ نجفی‌نژاد، علی؛ عظیم محسنی، مجید؛ بردی شیخ، واحد. (1392). تغییرات مکانی و فصلی رسوب معلق در ایستگاه‌های واقع در طول رودخانه گرگانرود، استان گلستان، پژوهشنامه مدیریت حوزه آبخیز، 7: 15-1.
خزایی‌موغانی، سولماز؛ نجفی‌نژاد، علی؛ عظیم محسنی، مجید؛ بردی شیخ، واحد. (1392). تغییرات مکانی و فصلی رسوب معلق در ایستگاه‌های واقع در طول رودخانه گرگانرود، استان گلستان، پژوهشنامه مدیریت حوزه آبخیز، 7: 15-1.
ذرتی‌پور، امین؛ مهدوی، محمد؛ خلیقی سیگارودی، شهرام؛ سلاجقه، علی؛ شمس‌المعالی، نگار. (1387). بررسی تأثیر طبقه‌بندی رسوب بر بهبود روش‌های هیدرولوژیکی برآورد بار معلق رودخانه‌ها (مطالعه موردی: حوزه آبخیز طالقان)، نشریه منابع طبیعی ایران، 61(4): 819-809.
ذرتی‌پور، امین؛ مهدوی، محمد؛ خلیقی سیگارودی، شهرام؛ سلاجقه، علی؛ شمس‌المعالی، نگار. (1387). بررسی تأثیر طبقه‌بندی رسوب بر بهبود روش‌های هیدرولوژیکی برآورد بار معلق رودخانه‌ها (مطالعه موردی: حوزه آبخیز طالقان)، نشریه منابع طبیعی ایران، 61(4): 819-809.
صادقی، حمیدرضا؛ آقابیگی، سهیلا؛ یثربی، بنفشه؛ وفاخواه، مهدی؛ اسماعیلی ساوری، علی. (1384). تغییرات زمانی و مکانی تولید رسوب معلق زیرحوزه‌های مهم رود آبخیز هراز، پژوهشنامه علوم کشاورزی و منابع طبیعی خزر، 3(3): 29 -15.
صادقی، حمیدرضا؛ آقابیگی، سهیلا؛ یثربی، بنفشه؛ وفاخواه، مهدی؛ اسماعیلی ساوری، علی. (1384). تغییرات زمانی و مکانی تولید رسوب معلق زیرحوزه‌های مهم رود آبخیز هراز، پژوهشنامه علوم کشاورزی و منابع طبیعی خزر، 3(3): 29 -15.
عرب‌خدری، محمود. 1380. روش‌های افزایش دقت برآورد بار معلق رودخانه‌ها، همایش ملی مدیریت اراضی، فرسایش خاک و توسعه پایدار (برگزاری در 2 تا 4 بهمن 1380)، اراک: مرکز تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری: 727-711.
عرب‌خدری، محمود. 1380. روش‌های افزایش دقت برآورد بار معلق رودخانه‌ها، همایش ملی مدیریت اراضی، فرسایش خاک و توسعه پایدار (برگزاری در 2 تا 4 بهمن 1380)، اراک: مرکز تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری: 727-711.
عرب‌خدری، محمود. (1384). بررسی رسوبدهی معلق حوزه‌های آبخیز ایران، مجله تحقیقات منابع آب ایران، 1(2): 60-51.
عرب‌خدری، محمود. (1384). بررسی رسوبدهی معلق حوزه‌های آبخیز ایران، مجله تحقیقات منابع آب ایران، 1(2): 60-51.
قراچورلو، مرتضی؛ اسفندیاری، فریبا. (1395). ارائه مدل مناسب برآورد بار رسوب معلق با استفاده از تلفیق توابع رگرسیونی و کلاسه‌بندی زمانی دبی در حوضه آبخیز بالیخلی‌چای (استان اردبیل)، فصلنامه فضای جغرافیایی، 56: 149-133.
قراچورلو، مرتضی؛ اسفندیاری، فریبا. (1395). ارائه مدل مناسب برآورد بار رسوب معلق با استفاده از تلفیق توابع رگرسیونی و کلاسه‌بندی زمانی دبی در حوضه آبخیز بالیخلی‌چای (استان اردبیل)، فصلنامه فضای جغرافیایی، 56: 149-133.
کاویان، عطاا...؛ صفری، عطا. (1392). تعیین مدل مناسب برای برآورد رسوبدهی با استفاده از روش-های آماری، مطالعه موردی: حوزه آبخیز بابلرود، فصلنامه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 30: 130-11.
کاویان، عطاا...؛ صفری، عطا. (1392). تعیین مدل مناسب برای برآورد رسوبدهی با استفاده از روش-های آماری، مطالعه موردی: حوزه آبخیز بابلرود، فصلنامه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 30: 130-11.
گرامی لوشابی، زهرا؛ عرب‌خدری، محمود؛ اسدی، حسین؛ بیات، رضا. (1395). تأثیر نوسانات زمانی فرسایندگی باران بر تغییرات فصلی رسوب‌دهی معلق (مطالعه موردی: حوزه کسیلیان)، پژوهشنامه مدیریت حوزه آبخیز، 14: 176- 167.
گرامی لوشابی، زهرا؛ عرب‌خدری، محمود؛ اسدی، حسین؛ بیات، رضا. (1395). تأثیر نوسانات زمانی فرسایندگی باران بر تغییرات فصلی رسوب‌دهی معلق (مطالعه موردی: حوزه کسیلیان)، پژوهشنامه مدیریت حوزه آبخیز، 14: 176- 167.
محمودی، عمران؛ نجفی نژاد، علی؛ بابایی، اکبر. (1390). اثر تفکیک زمانی داده‌های دبی و رسوب معلق بر روی منحنی سنجه بار معلق در ایستگاه هیدرومتری باغه سالیان (استان گلستان)، هفتمین همایش ملی علوم و مهندسی آبخیزداری ایران (برگزاری در 7 اردیبهشت 1390)، اصفهان: دانشگاه صنعتی اصفهان.
محمودی، عمران؛ نجفی نژاد، علی؛ بابایی، اکبر. (1390). اثر تفکیک زمانی داده‌های دبی و رسوب معلق بر روی منحنی سنجه بار معلق در ایستگاه هیدرومتری باغه سالیان (استان گلستان)، هفتمین همایش ملی علوم و مهندسی آبخیزداری ایران (برگزاری در 7 اردیبهشت 1390)، اصفهان: دانشگاه صنعتی اصفهان.
موسوی، سید فرهاد؛ حیدر‌پور، منوچهر؛ شعبانلو، سعید. (1385). بررسی رسوب در مخزن سد زاینده‌رود با استفاده از مدل‌های تجربی افزایش و کاهش سطح، نشریه آب و فاضلاب اصفهان، 57: 82- 76.
موسوی، سید فرهاد؛ حیدر‌پور، منوچهر؛ شعبانلو، سعید. (1385). بررسی رسوب در مخزن سد زاینده‌رود با استفاده از مدل‌های تجربی افزایش و کاهش سطح، نشریه آب و فاضلاب اصفهان، 57: 82- 76.
میرزایی، محمدرضا؛ عرب‌خدری، محمود؛ فیض‌نیا، سادات؛ احمدی، حسن. (1384). مقایسه روش‌های برآورد رسوب معلق رودخانه‌ها، نشریه منابع طبیعی ایران، 2: 313-301.
میرزایی، محمدرضا؛ عرب‌خدری، محمود؛ فیض‌نیا، سادات؛ احمدی، حسن. (1384). مقایسه روش‌های برآورد رسوب معلق رودخانه‌ها، نشریه منابع طبیعی ایران، 2: 313-301.
Duan W., Takara K., He, B., Luo P., Nover D., Yamashiki Y., (2013), Spatial and temporal trends in estimates of nutrient and suspended sediment loads in the Ishikari River, Japan, 1985 to 2010, Science of the Total Environment, 461: 499-508 [DOI:10.1016/j.scitotenv.2013.05.022] [PMID]
Duan W., Takara K., He, B., Luo P., Nover D., Yamashiki Y., (2013), Spatial and temporal trends in estimates of nutrient and suspended sediment loads in the Ishikari River, Japan, 1985 to 2010, Science of the Total Environment, 461: 499-508 [DOI:10.1016/j.scitotenv.2013.05.022] [PMID]
Grauso, S., Fattoruso, G., Crocetti, C., Montanari, A., (2007), A spatially distributed analysis of erosion susceptibility and sediment yield in a river basin by means of geomorphic parameters and regression relationships, Hydrology and Earth System Sciences Discussions, 4(2): 627-654. [DOI:10.5194/hessd-4-627-2007]
Grauso, S., Fattoruso, G., Crocetti, C., Montanari, A., (2007), A spatially distributed analysis of erosion susceptibility and sediment yield in a river basin by means of geomorphic parameters and regression relationships, Hydrology and Earth System Sciences Discussions, 4(2): 627-654. [DOI:10.5194/hessd-4-627-2007]
Horowitz, A.J., (2003), An evaluation of sediment rating curves for estimating suspended sediment concentrations for subsequent flux calculations, Hydrological Processes, 17: 3387-3409. [DOI:10.1002/hyp.1299]
Horowitz, A.J., (2003), An evaluation of sediment rating curves for estimating suspended sediment concentrations for subsequent flux calculations, Hydrological Processes, 17: 3387-3409. [DOI:10.1002/hyp.1299]
Hudson P.F., (2003), The influence of the el niñoso uthern oscillation on suspended sediment load variability in a seasonally humid tropical setting: pánuco basin, Mexico, Geographic Annals, 85 (3-4): 263-275. [DOI:10.1111/j.0435-3676.2003.00204.x]
Hudson P.F., (2003), The influence of the el niñoso uthern oscillation on suspended sediment load variability in a seasonally humid tropical setting: pánuco basin, Mexico, Geographic Annals, 85 (3-4): 263-275. [DOI:10.1111/j.0435-3676.2003.00204.x]
Khanchoul K., Boukhriss, Z.E.A., Acidi A., Altschul R., (2012), Estimation of suspended sediment transport in the Kebir drainage basin, Algeria, Quaternary International, 262: 25-31. [DOI:10.1016/j.quaint.2010.08.016]
Khanchoul K., Boukhriss, Z.E.A., Acidi A., Altschul R., (2012), Estimation of suspended sediment transport in the Kebir drainage basin, Algeria, Quaternary International, 262: 25-31. [DOI:10.1016/j.quaint.2010.08.016]
Rodríguez-Blanco M.L., Taboada-Castro M.M., Palleiro M., Taboada-Castro, M.T., (2010), Temporal changes in suspended sediment transport in an Atlantic catchment, NW Spain, Geomorphology, 123: 181-188. [DOI:10.1016/j.geomorph.2010.07.015]
Rodríguez-Blanco M.L., Taboada-Castro M.M., Palleiro M., Taboada-Castro, M.T., (2010), Temporal changes in suspended sediment transport in an Atlantic catchment, NW Spain, Geomorphology, 123: 181-188. [DOI:10.1016/j.geomorph.2010.07.015]
Rompaey A.V., (2005), Modeling sediment yields in Italian catchments, Geomorphology, 65: 157-169. [DOI:10.1016/j.geomorph.2004.08.006]
Rompaey A.V., (2005), Modeling sediment yields in Italian catchments, Geomorphology, 65: 157-169. [DOI:10.1016/j.geomorph.2004.08.006]
Rymszewicz A., Bruen M., O'Sullivan J.J., Turner J.N., Lawler D.M., Harrington J.R., Conroy E., Kelly-Quinn M., (2018), Modelling spatial and temporal variations of annual suspended sediment yields from small agricultural catchments, Science of the Total Environment, 619: 672-684. [DOI:10.1016/j.scitotenv.2017.10.134] [PMID]
Rymszewicz A., Bruen M., O'Sullivan J.J., Turner J.N., Lawler D.M., Harrington J.R., Conroy E., Kelly-Quinn M., (2018), Modelling spatial and temporal variations of annual suspended sediment yields from small agricultural catchments, Science of the Total Environment, 619: 672-684. [DOI:10.1016/j.scitotenv.2017.10.134] [PMID]
Tramblay Y., St-Hilaire A. Ouarda T.B., (2008), Frequency analysis of maximum annual suspended sediment concentrations in North America. Hydrological sciences, 53(1): 236-252. [DOI:10.1623/hysj.53.1.236]
Tramblay Y., St-Hilaire A. Ouarda T.B., (2008), Frequency analysis of maximum annual suspended sediment concentrations in North America. Hydrological sciences, 53(1): 236-252. [DOI:10.1623/hysj.53.1.236]