تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی

تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی

ارزیابی تاب آوری شهرستان زاهدان در برابر بحران آب و خشکسالی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری اقلیم شناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران
2 استادیار گروه اقلیم شناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران
3 دانشیار اقلیم شناسی دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران
10.52547/jgs.23.68.345
چکیده
وقوع خشکسالی­های اخیر در ایران و شدت خسارت­های وارد شده از ادامه آسیب­پذیری نقاط شهری و روستایی حکایت می­کند. در زمان حاضر مدیریت خشکسالی در کشور ما، بر مبنای مدیریت بحران صورت می­گیرد و بدین ترتیب به کاهش تاثیرات و آمادگی در برابر خشکسالی توجه چندانی نمی­شود. بنابراین هدف این پژوهش ارزیابی تاب آوری شهرستان زاهدان در برابر بحران آب و خشکسالی است. پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از نظر روش توصیفی و تحلیلی است. جامعه آماری پژوهش را تمام خانوارهای شهرستان زاهدان تشکیل می­دهد که براساس سرشماری سال 1395 دارای 168480 خانوار(672589نفر) می­باشد. از میان سرپرستان خانوار حجم نمونه­ای با استفاده از فرمول کوکران به تعداد 383نفر به صورت تصادفی انتخاب شد. برای تجزیه و تحلیل یافته­های پژوهش از آمارتوصیفی و آماراستنباطی استفاده گردید. نتایج آزمون تحقیق نشان داد که وضعیت تاب آوری اقتصادی، اجتماعی و نهادی در شهرستان زاهدان به ترتیب با میانگین 815/2، 873/2 و 886/2 پایین­تر از میانگین مطلوب (3) است و شهرستان زاهدان از نظر تاب آوری در برابر خشکسالی و بحران آب در وضعیت مناسبی قرار ندارد و این شهرستان مشکلات بسیار زیادی در زمینه آب در نقاط روستایی و شهر زاهدان دارا است. در نقاط روستایی بحران کم آب و خشکسالی خسارت­های زیادی به کشاورزان و دامداران وارد ساخته است. اثرات بحران آب بر ساختار اقتصادی، اجتماعی و محیطی روستاها بسیار منفی بوده که باعث مهاجرت روستاییان به شهر زاهدان شده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Evaluation of Zahedan Resilience against Water and Drought Crisis

نویسندگان English

fatemeh yadegarifar 1
mohammadreza poodineh 2
morteza esmaelnejad 3
1 PhD Student of Climatology of Sistan and Baluchistan University, Zahedan, Iran
2 Assistant Professor of Climatology, University of Sistan and Baluchistan, Zahedan, Iran
3 Associate Professor of Climatology of Birjand University, Birjand, Iran
چکیده English

In the meantime it can cause serious and irreparable damage to other social, economic and structural sectors of society. A look at the history of human life on Earth shows that human beings have always been exposed to all kinds of natural hazards. Natural hazards have many types, one of which is drought and water crisis. The recent droughts in Iran and the severity of the damage indicate the continued vulnerability of urban and rural areas. At present, drought management in our country is based on crisis management and thus less attention is paid to drought impacts and preparedness. Therefore, the purpose of this study is to evaluate the resilience of Zahedan city against water crisis and drought. The present study is applied in terms of purpose and in terms of research, descriptive and analytical. The statistical population of the study is all households in Zahedan city based on the census of 1395 168480 households (672589 people). From the household heads, a sample size of 383 people was selected randomly using Cochran formula. Descriptive statistics and inferential statistics were used to analyze the findings. The results of one-sample t-test show that the economic, social and institutional resiliency status in Zahedan city is lower than the average (2.815, 2.873 and 2.886, respectively); The results showed that Zahedan city is not in a good position in terms of resilience to drought and water crisis and this city has many water problems in rural areas and Zahedan city. Rural water shortages and droughts have caused extensive damage to farmers and ranchers. The effects of the water crisis on the economic, social and environmental structure of the villages have been very negative and these negative effects have ultimately led to the migration of villagers to Zahedan

کلیدواژه‌ها English

Resilience
drought
Evaluation
crisis
Zahedan City
احدی، محمدرضا و صلاحی مقدم، آرسام، (1396)، ارزیابی تاب‌آوری با رویکرد بررسی خسارات وارده بر جامعه شهری، چهارمین کنفرانس ملی معماری و شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین، 1-9.
احمدی، اسماعیل، حجازی‌زاده، زهرا، علیجانی، بهلول، سلیقه، محمد، دانایی‌فرد، حسن (1394)، محاسبه شاخص آسیب‌پذیری اقلیمی مبتنی بر مدل ضربی- نمایی استان سیستان و بلوچستان، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 15 (36): 73- 96.۶
افراخته، حسن، (1380)، دیاس پورای سیک در شهر زاهدان، مجله علمی- پژوهشی فضای جغرافیایی، 3: 77- 94.
افراخته، حسن؛ عزیزپور، فرهاد؛ طهماسبی، اصغر و سلیمانی، عادل، (1394)، راهبردهای سازگاری روستایی در برابر مخاطرات خشکسالی مطالعه موردی روستای پشتنگ شهرستان روانسر، فصلنامه دانش مخاطرات، 2 (3): 341- 354.
اکبریان، سعید رضا، رمضان‌زاده لسبویی، مهدی، (1397)، تاب‌آوری کشاورزان در برابر خشکسالی با تأکید بر عوامل اقتصادی و سرمایه اجتماعی در نواحی روستایی مورد: دهستان رونیز(شهرستان استهبان)، پژوهش‌های روستایی، 9(4): 1- 26.
برقی، حمید و معمارامامیه، متین، (1395)، بررسی اثرات خشکسالی بر ساختار اقتصاد روستایی مطالعه موردی: دهستان گلاب شهرستان کاشان، مجلّه پژوهش و برنامه‌ریزی روستایی، 5 (5): 13- 148.
پودینه، محمدرضا، طولابی‌نژاد، مهرشاد، حسینجانی، ابوالفضل، (1396)، بررسی عوامل اقتصادی و اجتماعی مؤثر بر سازگاری کشاورزان خرده‌مالک با تغییرات آب و هوایی در مناطق کوهستانی (مورد مطالعه: دهستان ملاوی)، مجله پژوهش و برنامه‌ریزی روستایی، 6 (3): 169- 184.
حاتمی‌نژاد، حسین؛ فرهادی خواه، حسین؛ آروین، محمود و رحیم‌پور، نگار، (1396)، بررسی ابعاد مؤثر بر تاب-آوری شهری با استفاده از مدل ساختاری تفسیری مطالعه موردی شهر اهواز، فصلنامه دانش پیشگیری و مدیریت بحران، 7(1): 35- 45.
حاجی نژاد، علی؛ بذرافشان، جواد؛ وثوقی حمزه خانلو، جلال و بدری، علی، (1395)، ارزیابی راهبردهای اسکان مجدد پس از مخاطره زلزله در نواحی روستایی مطالعه موردی دهستان آبگرم شهرستان اردبیل، مجله مخاطرات محیط طبیعی، 5(9): 1- 20.
حجازی‌زاده، زهرا، فتاحی، ابراهیم، (1383)، تحلیل کمی شدت و تداوم خشکسالی‌های روزانه در ایستگاه شهرکرد، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 3 (3): 147- 161.
حسینی، سید محمود ؛ شریف زاده، ابولقاسم؛ غلامرضایی، سعید و اکبری، مرتضی، (1390) تبیین مؤلفه‌های مدیریت بحران خشکسالی در مناطق روستایی و عشایر جنوب شرق کشور، مجله تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران، 42(2): 185- 197.
حسینی، مازیار، (1385)، اصول و مبانی مدیریت بحران، انتشارات سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، تهران.
رضایی، محمدرضا، (1389)، تبیین تاب‌آوری اجتماعات شهری به منظور کاهش اثرات سوانح طبیعی: مطالعه موردی کلانشهر تهران، پایان نامه دکتری، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده جغرافیا، گروه برنامه‌ریزی شهری.
رضایی، محمدرضا؛ رفیعیان، مجتبی و حسینی، سیدمجتبی ،(1394)، سنجش و ارزیابی میزان تاب‌آوری کالبدی اجتماع‌های شهری در برابر زلزله: مطالعه موردی محله‌های شهر تهران، مجله پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 47 (4): 609-623 .
رفیعیان، مجتبی؛ رضایی،محمدرضا، عسگری، علی؛ پرهیزگار، اکبر و شایان، سیاوش، (1390)، تبیین مفهوم تاب-آوری و شاخص‌سازی آن در مدیریت سوانح اجتماع محور، فصلنامه برنامه‌ریزی و آمایش فضا، 15(4): 19-41.
روستا، مجتبی، ابراهیم‌زاده، عیسی و ایستگلدی، مصطفی، (1396)، تحلیل تاب آوری کالبدی در برابر زلزله: مطالعه موردی بافت فرسوده شهر مرزی زاهدان، مجله جغرافیا و توسعه، 46 (1): 1- 18.
زارع، صدیقه، (1395)، برنامه‌ریزی فضایی باهدف افزایش تاب‌آوری شهری با استفاده از مدل مکانی کاتر در شهرهای ساحلی مازندران: مطالعه مکانی شهرسرخرود، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه هنر اصفهان، دانشکده معماری و شهرسازی، گروه برنامه ریزی شهری، اصفهان.
ساسان پور، فرزانه؛ آهنگری، نوید و حاجی نژاد، صادق، (1396)، ارزیابی تاب‌آوری منطقه 12 کلانشهر تهران در برابر مخاطرات طبیعی، مجله تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، 4(3): 85-98.
صادقلو، طاهره، سجاسی‌قیداری، حمدالله، (1393)، اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر تاب‌آوری کشاورزان در برابر مخاطرات طبیعی با تأکید بر خشکسالی (مطالعه موردی: کشاورزان روستاهای شهرستان ایجرود)، جغرافیا و مخاطرات محیطی، 3(10): 129- 153.
طولابی نژاد، مهرشاد، صادقی، خدیجه، (1397)، راهبردهای کشاورزان در واکنش به پیامدهای خشکسالی و بررسی عوامل مؤثر بر آن(مورد مطالعه: شهرستان رشتخوار)، پژوهش‌های روستائی، 9(4)ک 608-627
غفاری، عطا؛ پاشازاده، اصغر و آقایی، واحد، (1396)، سنجش و اولویت‌بندی تاب‌آوری شهری در مقابل زلزله: مطالعه موردی شهر اردبیل و مناطق چهارگانه آن، مجله جغرافیا و مخاطرات محیطی، 21 (1): 45-65.
فنی، زهره و معصومی، لیلا، (1395)، سنجش و ارزیابی تأثیر سبک زندگی بر میزان تاب‌آوری شهری مطالعه موردی محلات قیطریه و شکوفه ی شمالی در مناطق 1و19 تهران، مجله مطالعات جامعه شناختی شهری، 6(19): 61-84.
کاویان، فرزانه، (1390)، بررسی نقش برنامه‌ریزی کاربری اراضی در بهبود تاب‌آوری جوامع شهری در برابر زمین لرزه، پایان نامه‌ی کارشناسی ارشد، دانشگاه حکیم سبزواری، دانشکده جغرافیا و علوم محیطی، برنامه ریزی شهری، سبزوار.
مرکز آمار ایران(1395)، سرشماری عمومی نفوس و مسکن،
معرب، یاسر؛ صالحی، اسماعیل و امیری، محمدجواد، (1395)، ارزیابی تاب‌آوری اقتصادی کاربری اراضی شهری: مطالعه موردی منطقه 1 تهران، فصلنامه پدافند غیر عامل، 7(3): 29- 36.
ملکی، سعید؛ امانپور، سعید؛ صفایی پور، مسعود؛ پورموسوی، سیدنادر و مودت، الیاس، (1396)، ارزیابی طیف تاب‌آوری کالبدی شهرها در برابر زلزله با استفاده از مدل‌های برنامه‌ریزی: مطالعه موردی شهر ایلام، فصلنامه برنامه‌ریزی توسعه کالبدی، 2 (5): 57-90.
ملکی، سعید؛ امانپور، سعید؛ صفایی پور؛ پورموسوی، سیدنادر و مودت، الیاس، (1396)، ارزیابی طیف تاب آوری اجتماع‌های شهری در برابر بحران زلزله بر اساس سناریوهای شدت مختلف و استفاده از نمایه کوپراس، مجله برنامه‌ریزی شهری، 8(31): 19-40.
نیکمردنمین، سارا، (1390)، کاهش خطرات زلزله با تأکید بر عوامل اجتماعی رویکرد تاب‌آوری: مطالعه موردی منطقه 22 تهران، پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد، دانشگاه هنر، دانشکده معماری و شهرسازی، برنامه ریزی شهری.
Adger, W. N. & Hodbod, J. (2014). Ecological and social resilience, Handbook of sustainable development, 91. Retrieved from: https://scholar.google.com.

https://doi.org/10.4337/9781782544708.00014 [DOI:10.4337/9781782544708.00023]
Ainuddin, S ,and Routray, J. K. (2012). Community resilience framework for an earthquake prone area in Baluchistan. International Journal of Disaster Risk Reduction, 2: 25-36. [DOI:10.1016/j.ijdrr.2012.07.003]
Akhtari, R., Morid, S., Mahdian, M.H. and Smakhtin, V, (2014), Assessment of areal interpolation methods for spatial analysis of SPI and EDI drought indices, International journal ofclimatology, 29(1): 125- 135. [DOI:10.1002/joc.1691]
Arefi, M. (2011), Design for Resilient Cities, reflections from a studio. In: Banerjee, Tidib & Loukaitou-Sideris
(ed) (2011) Companion to Urban Design. Routledge, Abingdon.
Bodoque, J. M., Amérigo, M., Díez-Herrero, A., García, J. A., Cortés, B., Ballesteros-Cánovas, J. A., & Olcina, J. (2016). Improvement of resilience of urban areas by integrating social perceptin in flash- flood risk management. Journal of Hydrology, 3: 665-676. [DOI:10.1016/j.jhydrol.2016.02.005]
Bunce. M, Rosendo. S, Brown. K (2010), Perceptions of climate change, multiple stressors and livelihoods on marginal African coasts Environment, Development and Sustainability, 12 (3): 407- 440. [DOI:10.1007/s10668-009-9203-6]
Da Silva, J., Kernaghan., S. and Luque, A. (2012). A systems approach tomeeting the challenges of urban climate change. International Journal of Urban Sustainable Development. 1(1): 1-21.
Eriksen, S. Aldunce, P. Bahinipati, C. S. Martins, R. D., Molefe, J. I. Nhemachena, C. O'brien, K. Olorunfem, F.,Park, J., Sygna, L., Ulsrud, K.,(2011), When not every response to climate change is a good one: Identifying principles for sustainable adaptation. Journal Climate and Development, 3 (11), 7- 20. [DOI:10.3763/cdev.2010.0060]
Falco, G. J. (2015). City Resilience through Data Analytis: A Human-centric Approach. Procedia Engineering, 118: 1008-1014. [DOI:10.1016/j.proeng.2015.08.542]
Fisher, T., Gemmer. M., Su B. and Scholten T.,(2013). Hydrological long-term dry and wet periods in the Xijiang River basin, South China. Hydrology and Earth system Sciences, 17: 135-148. [DOI:10.5194/hess-17-135-2013]
Garrick, D. E. (2018), Decentralization and drought adaptation: applying the subsidiarity principle in transboundary river basins, International Journal of the Commons, 12 (1): 301- 331. [DOI:10.18352/ijc.816]
Jabareen, Y. (2014), planning the resilient city: Concepts and strategies for coping Planning the resilient city: Concepts and strategies for coping with climate change and environmental risk. [DOI:10.1016/j.cities.2012.05.004]
Martinelli, D., Gian Paolo, C. and Vesna,T., Stephen, M. (2014). Analysis of Economic Resiliency of Communities Affected By Natural Disasters: The Bay Area Case Study. 4th International Conference on Building Resilience, Building Resilience, Economics and Finance, 18: 959 - 968. [DOI:10.1016/S2212-5671(14)01023-5]
Mazar, N. and Nawas, M (2014). Precipitation data interpolation for meteorological droughtmapping in Pakistan, Pakistan Journal of Science, 66(4): 356-361.
Parvin, G. A., Surjan, A., and Rahman, A., Shaw, R. (2016). Urban Risk, City Government, and Resilience, Urban Disasters and Resilience in Asia, 4(3): 21-34. [DOI:10.1016/B978-0-12-802169-9.00002-1]
Pizzo, B. (2015). Problematizing resilience: Implications for planning theory and practice. Cities, 43: 133- 140. [DOI:10.1016/j.cities.2014.11.015]
Tabari H., Nikbakht J. and Talaee P. H., (2013). Hydrological Drought Assessment in northwestern Iran based on streamflow drought index (SDI). Water Resources Management, 27: 137-151. [DOI:10.1007/s11269-012-0173-3]