تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی

تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی

شناسایی و تحلیل تأثیر متغیرها و شاخص‌های مؤثر در اهمیت راهبردی هریرود برای ایران با رویکرد تحلیل تاثیرات متقابل

نویسندگان
1 دانشیار گروه جغرافیای سیاسی دانشگاه خوارزمی
2 دانشیار گروه آموزشی جغرافیا دانشگاه فردوسی مشهد
3 دانشحوی دکتری جغرافیای سیاسی دانشگاه خوارزمی
چکیده
یکی از مشکلات در تجزیه و تحلیل مناسبات هیدروپلیتیک در سیستم رودخانه‌های بین المللی این است که عوامل یکسان میتوانند طیف متنوعی از منازعه یا همکاری ایجاد کنند و حتی یک متغیر یکسان ممکن است در هر کشور ساحلی نقش متفاوتی در ارتباط با سایر متغیرها ایفا کند؛ بنابراین شناخت متغیرها و نقشی که هر متغیر در تدوین الگوی تجزیه‌وتحلیل فرصت‌ها و مخاطره‌ها برای کشورهایی که حوضه‌ی آبریز مشترک با دیگر کشورها دارد، ضروری است. ایران در حوضه‌ی آبریز هریرود با افغانستان مشترک است. قرار گرفتن این حوضه در نوار خشک و نیمه‌خشک جهانی سبب وابستگی ایران به آب هریرود برای تأمین نیاز آب خاور و شمال خاوری‌ و به‌ویژه کلان‌شهر مشهد شده‌است. برنامه‌های توسعه‌ای افغانستان در نظام پساطالبان سبب کاهش ورود آب هریرود به ایران شده که می‌تواند زمینه‌ساز چالش در امنیت ملی ایران گردد. از‌این‌روی سوال پژوهش این است: متغیرها و شاخص‌های تاثیرگذار در اهمیت راهبردی هریرود برای ایران کدام است؟ برای این منظور با استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی ۸۶ شاخص شناسایی و در قالب نشست‌های تخصصی با کارشناسان در سه‌ گروه متغیرهای جغرافیایی ـ ژئوپلیتیکی، فنی ـ اقتصادی و سیاسی ـ اجتماعی دسته‌بندی شدند. پس از شناسایی مهم‌ترین متغیرها با روش دلفی، نقش هر متغیر در تحلیل ساختاری متغیرها با نرم‌افزار میک‌مک بررسی شده‌است. نتایج حاکی از آن است که متغیر جغرافیایی‌ـ‌‌ ژئوپلیتیکی تاثیرگذارترین و تاثیرپذیرترین متغیر و شاخص‌های اهمیت هریرود برای آب آشامیدنی، امنیت غذایی، امنیت منابع آبی و جایگاه افغانستان در سیاست خارجی ایران شاخص‌های راهبردی در اهمیت هریرود برای ایران هستند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

IdentifyiIdentifying and Analyzing the Effects of Variables and Indicators Effectively on the Strategic Importance of Harirud for Iran with the Interaction Impact Analysis Approach

نویسندگان English

Morad Kaviani Rad 1
Afshin Mottaghi 1
Hadi Zarghani 2
Hasan Sadrania 3
1 Kharazmi University
2 Ferdowsi University
3 Kharazmi University
چکیده English

One of the problems in analyzing hydro-political relations in the system of international rivers is that the same factors can create a wide range of conflict or cooperation, and even an identical variable may play a different role in relation to other variables in each coastal country; Therefore, the recognition of the variables and the role that each variable has in developing a pattern of analysis of opportunities and risks for countries that share transboundary waters with other countries is essential. Iran is in the Harirud basin shared with Afghanistan. The presence of this basin in a dry and semi-arid strip of world has caused Iran's dependence on the water of Harirud to provide water to the east and northwest, and especially to the metropolis of Mashhad. Therefore, the research question is: What are the variables and indicators effective on the Strategic Importance of Harirud for Iran? For this purpose, 86 indicators were identified using library and field studies and categorized in geographical-geopolitical, technical-economical, and political-social variables in expert meetings with experts. After identifying the most important variables using the Delphi method, the role of each variable in the structural analysis of the variables has been investigated with the help of the Micmac software. The results indicate that geopolitical -geographical variables are the most effective and Most impressive variables, and indicators of the importance of Harirud for drinking water, food security, security of water resources and Afghanistan's position in Iran's foreign policy, strategic indicators for the importance of Heriud for Iran.

کلیدواژه‌ها English

Hydropolitics
Harirud
National Security
structural analysis
‌‫اطاعت، ‌جواد؛ و ورزش، ‌اسماعیل. (۱۳۹۱). هیدروپولیتیک هیرمند: دلایل، آثار و پیامدها. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 80(1)، 193-212.‬‬‬‬‬
‌‫بوزان، باری. (۱۳۸۹). مردم دولت ها و هراس. (پژوهشکده مطالعات راهبردی، مترجم). تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.‬‬‬‬‬
‌‫پاپلی یزدی، جسین؛ و وثوقی، فاطمه. (۱۳۸۳). خراسان، ژئوپلیتیک و توسعه. مشهد: انتشارات پاپلی.‬‬‬‬‬
‌‫پاپلی یزدی، محمد حسین؛ و وثوقی، فاطمه. (۱۳۹۰). نگاهی به دیپلماسی آب ایران (هیدروپلیتیک). مشهد: انتشارات پاپلی.‬‬‬‬‬
‌‫تمنا، فرامرز. (۱۳۹۰). جایگاه افغانستان در مناسبات ایران و پاکستان. در طیبه واعظی (ویراستار)، مناسبات راهبردی ایران و پاگستان. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.‬‬‬‬‬
‌‫حق پناه، جعفر؛ و رحیمی، محمد. (۱۳۹۰). ژئوپلیتیک افغانستان و تحولات منطقه ای غرب آسیا. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).‬‬‬‬‬
‌‫دوئرتی، جیمز؛ و فالتزگراف، رابرت. (۱۳۹۰). نظریه های متعارض در روابط بین الملل. (وحید بزرگی و علیرضا طیب، مترجمان). تهران: نشر قومس.‬‬‬‬‬
‌‫زالی، نادر. (۱۳۹۲). آینده‌نگاری راهبردی در برنامه ریزی و توسعه منطقه‌ای. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.‬‬‬‬‬
‌‫زالی، نادر؛ و منصوری بیرجندی، سارا. (۱۳۹۴). تحلیل عوامل کلیدی موثر بر توسعه حمل و نقل پایدار در افق 1404 ش کلانشهر تهران (روش تحلیل ساختاری). برنامه ریزی و آمایش فضا، دوره ۱۹(۲)، ۱-۳۶.‬‬‬‬‬
‌‫سلمانی، ‌محمد؛ کاظمی‌ثانی‌عطاالله، ‌نسرین؛ بدری، ‌سیدعلی؛ و مطوف، ‌شریف. (۱۳۹۵). شناسایی و تحلیل تاثیر متغیرها و شاخص های تاب آوری: شواهدی از شمال و شمال شرقی تهران. تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، 10(3)، 1-22.‬‬‬‬‬
‌‫سینایی، وحید. (۱۳۹۰). هیدروپلیتیک امینت و توسعه همکاری های آبی در روابط ایران افغانستان و ترکمنستان. فصلنامه روابط خارجی، سال سوم(۲)، ۱۸۵-۲۱۱.‬‬‬‬‬
‌‫شرکت آب منطقه ای خراسان رضوی. (۱۳۹۵). سیمای آب استان خراسان رضوی (ش. ۲۲). مشهد: شرکت سهامی آب منطقه ای خراسان رضوی.‬‬‬‬‬
‌‫شرکت مدیریت منابع آب ایران. (۱۳۹۲). مشخصات کلی حوضه های آبریز کشور. تهران: شرکت مدیریت منابع آب ایران.‬‬‬‬‬
‌‫شرکت مدیریت منابع آب ایران. (۱۳۹۶، ۱۷ دی). آخرین وضعیت بارش‌ در کشور/ کاهش ۷۹ درصدی بارش در فلات مرکزی. بازیابی ۱۷ دی ۱۳۹۶، از ‪http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13961017000901‎‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‌‫صفوی، سیدیحیی. (۱۳۸۵). مقدمه ای بر جغرافیای نظامی ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.‬‬‬‬‬
‌‫عراقچی، سید عباس. (۱۳۹۶، ۲۷ شهریور). پیگیری‌های سیاست خارجی ج.ا.ایران برای حق‌آبه‌ی هریرود با مقامات افغان. تهران.‬‬‬‬‬
‌‫قوام، سیدعبدالعلی. (۱۳۸۹). اصول سیاست خارجی و سیاست بین الملل (ویرایش چاپ شانزدهم). تهران: انتشارات سمت.‬‬‬‬‬
‌‫کاویانی راد، مراد. (۱۳۸۴). مناسبات هیدروپلیتیک ایران و افغانستان. فصلنامه مطالعات راهبردی، سال هشتم(۲)، ۳۳۷-۳۵۸.‬‬‬‬‬
‌‫کاویانی راد، مراد. (۱۳۹۵). همسایه ای که رودها را به روی ایران می بندد/سد سلما بر هریرود امنیت آبی خراسان را تهدید می کند. سایت شفقنا: شفقنا.‬‬‬‬‬
‌‫کریمی پور، یداله. (۱۳۹۳). جغرافیا؛ نخست در خدمت صلح (نگرشی به مناسبات ایران و همسایگان). تهران: نشر انتخاب.‬‬‬‬‬
‌‫کریمی پور، یداله. (۱۳۸۰). مقدمه ای بر ایران و همسایگان (منابع تنش و تهدید). تهران: انتشارات دانشگاه خوارزمی.‬‬‬‬‬
‌‫گرایی، احسان؛ حیدری، غلامرضا؛ و کوکبی، مرتضی. (۱۳۹۵). آینده‌نگاری آموزش علم اطلاعات و دانش‌شناسی ایران با رویکرد تحلیل تأثیرات متقابل. تحقیقات کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاهی، دوره ۵۱(4)، ۳۶-۶۸.‬‬‬‬‬
‌‫مختاری هشی، حسین. (۱۳۹۲). هیدروپلیتیک ایران؛ جغرافیای بحران آب در افق سال ۱۴۰۴. فصلنامه ژئوپلیتیک، سال نهم(۳)، ۴۹-۸۳.‬‬‬‬‬
‌‫نامی، محمد حسن. (۱۳۹۵). جغرافیای کشور افغانستان. تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.‬‬‬‬‬
Carter, Stephen. (2010). Iran’s interests in Afghanistan and their implications for NATO. International Journal, 65(4), 977–993.
Farouq, Vamsi K. (1999). THE EFFECTS OF LOCAL, REGIONAL AND GLOBAL POLITICS ON THE DEVELOPMENT OF THE HELMAND-ARGHANDAB VALLEY OF AFGHANISTAN. University of London, University of London.
Favre, Raphy; & Kamal, Golam Monowar. (2004). WATERSHED ATLAS OF AFGHANISTAN. Kabul: Swiss Agency for Development and Cooperation (SDC).
Godet, M. (2006). Creating Future Scenario Planning as a Strategic Management Tool (2nd). Washington DC: Economica Ltd.
Gordon, T.G. (1994). Cross-impact method. AC/UNU Millennium Project: Future research methodology.
Horsman, Stuart. (2005). Afghanistan and transboundary water management on the Amu Darya: a political history. Central Asian Waters, 63-۷۴.
Kehl, Jenny R. (2011). Hydropolitical complexes and asymmetrical power: Conflict, cooperation, and governance of international river systems. Journal of World-Systems Research, 17(1), 218–235.
Mir, H. (2010). AFGHANISTAN. In A. J. Tellis & A. Mukharji (eds.), (A. J. Tellis & A. Mukharji, eds.), IS A REGIONAL STRATEGY VIABLE IN AFGHANISTAN? Washington DC: Carnegie Endowment for International Peace.
Nader, Alireza; Scotten, Ali G.; Rahmani, Ahmad Idrees; Stewart, Robert; & Mahnad, Leila. (2014). Iran’s influence in Afghanistan: implications for the U.S. drawdown. Washington DC: RAND OFFICES.
Najafi, Alireza; & Vatanfada, Jabbar. (2012). Iran Transboundary Rivers Treaties with its Neighbors Implementations and Challenges. Presented at the International Conference on Traditional Knowledge for Water Resources Management, Yazd: Civilica.
Najafi, Alireza; & Vatanfada, Jabbar. (2013). TRANSBOUNDARY WATER MANAGEMENT IMPROVEMENTS, THE WAY FORWARD IN THE MIDDLE EAST; CASE STUDY: TRANSBOUNDARY WATER MANAGEMENT OF IRAN AND NEIGHBORS. GEOPOLITICS QUARTERLY, 8(28), 135-155.
Peterson, Scott. (2013, July 30). Why a dam in Afghanistan might set back peace. Christian Science Monitor.
Rai, Subash Prasad; Wolf, Aaron T.; Sharma, Nayan; & Tiwari, Harinarayan. (2017). Hydropolitics in Transboundary Water Conflict and Cooperation. In N. Sharma (ed.), (N. Sharma, ed.), River System Analysis and Management (pp. 353-368). Singapore: Springer Singapore. https://doi.org/10.1007/978-981-10-1472-7_19
Safi, H.; & Kohistani, A.J. (2013). Water Resources Potential, Quality Problems, Challenges and Solutions in Afghanistan. Kabul: DACAAR MAIN OFFICE KABUL.
Serdar Asan, Seyda; & Asan, Umut. (2007). Qualitative cross-impact analysis with time consideration. Technological Forecasting and Social Change, 74(5), 627-644. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2006.05.011
Shelala, I. I.; Kasting, Nori; & Cordesman, A. H. (2013). US and Iranian Strategic Competition: The Impact of Afghanistan, Pakistan, India, and Central Asia. Center for Strategic and International Studies Washington, DC.
Shroder, John; & Ahmadzai, Sher Jan. (2016). Transboundary Water Resources in Afghanistan. Oxford: Candice Janco.
Thomas, Vincent; Azizi, Mujib Ahmad; & Behzad, Khalid. (2016). Developing transboundary water resources: what perspectives for cooperation between Afghanistan, Iran and Pakistan? Kabul: Afghanistan Research and Evaluation Unit.
Thomas, Vincent; & Warner, Jeroen. (2015). Hydropolitics in the Harirud/Tejen River Basin: Afghanistan as hydro-hegemon? Water International, 40(4), 593-613. https://doi.org/10.1080/02508060.2015.1059164
Torabi, Yama. (2012). THE GROWING CHALLENGE OF CORRUPTION IN AFGHANISTAN Reflections on a Survey of the Afghan People, Part 3 of 4. Washington DC: Asia Foundation.
Waterbury, Jhon. (2017, September 16). Hydropolitics.
Yıldız, Dursun. (2015). Afghanistan’s Transboundary Rivers and Regional Security. World Scientific News, (16), 40-52.
Zeitoun, Mark; Mirumachi, Naho; & Warner, Jeroen. (2011). Transboundary water interaction II: the influence of “soft” power. International Environmental Agreements: Politics, Law and Economics, 11(2), 159-178. https://doi.org/10.1007/s10784-010-9134-6
Zeitoun, Mark; & Warner, Jeroen. (2006). Hydro-hegemony – a framework for analysis of trans-boundary water conflicts. Water Policy, (8), 435-460.