تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی

تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی

تحلیل پیشران های کلیدی تهدیدهای فرامنطقه ای ایران با رویکرد آینده پژوهی

نویسندگان
دانشگاه خوارزمی
چکیده
تهدیدات فرامنطقه‌ای به مجموعه اقدامات یا فشارهای نظامی، امنیتی، سیاسی و اقتصادی گفته می‌شود که از سوی کشورها یا ائتلاف‌های خارج از یک منطقه جغرافیایی مشخص علیه منافع و امنیت یک کشور اعمال می‌گردد. این تهدیدات معمولاً با بهره‌گیری از فاصله جغرافیایی، ابزارهای مدرن جنگ، تحریم‌های همه‌جانبه و ایجاد نفوذ در کشورهای همسایه، به دنبال تضعیف ثبات و محدود کردن قدرت منطقه‌ای هدف هستند. این پژوهش با رویکرد آینده‌پژوهی انجام شده است تا ضمن واکاوی ساختار سیستمی این تهدیدات، محتمل‌ترین سناریوی پیش رو ترسیم گردد. روش پژوهش حاضر از نوع آمیخته (کمی-کیفی) است. بدین منظور، شاخص‌های اولیه از طریق مصاحبه چندمرحله‌ای با پنل نخبگانی 15 نفر استخراج و با روش دلفی غربال‌سازی شدند. در مرحله بعد، پرسشنامه تحلیل اثرات متقاطع در اختیار 15 کارشناس و متخصص قرار گرفت و داده‌ها با نرم‌افزار MICMAC مورد تحلیل ساختاری قرار گرفتند. پراکنش متغیرها در صفحه تأثیرگذاری-تأثیرپذیری نشان‌دهنده ناپایداری سیستم تهدیدات فرامنطقه‌ای ایران است. از میان 49 متغیر بررسی‌شده در پنج بعد سیاسی، اقتصادی، فرهنگی-اجتماعی، دفاعی-امنیتی و طبیعی-زیست‌محیطی، سه متغیر ائتلاف‌سازی‌های جدید منطقه‌ای در محیط پیرامونی کشور با حضور قدرت‌های جهانی(P3)، فشار به کشورهای طرف قرارداد با ایران به منظور قطع همکاری (P7) و ائتلاف‌سازی‌های سیاسی جدید فرامنطقه‌ای علیه مواضع سیاسی ایران (P1) به عنوان کلیدی‌ترین پیشران‌ها متغیرهای دووجهی ریسک/هدف شناسایی شدند. همچنین متغیر مشغول ساختن ذهن مدیران نظام به مسائل داخلی (P8) در رتبه اول تأثیرگذاری مستقیم قرار گرفت. نتایج پژوهش گویا یآن است که آینده تهدیدات فرامنطقه‌ای ایران در قالب سناریوی «محاصره هوشمند» قابل ترسیم است؛ سناریویی که طی آن قدرت‌های فرامنطقه‌ای با ائتلاف‌سازی منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای و قطع پیوندهای قراردادی ایران با جهان، کشور را بدون جنگ نظامی تمام‌عیار، به سمت انفعال راهبردی و کاهش قدرت مانور سوق می‌دهند. تغییر پارادایم تهدیدات از ماهیت صرفاً نظامی به تهدیدات سیاسی، شناختی و هوشمند، مهم‌ترین ویژگی آینده این تهدیدات است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Analysis of Key Drivers of Trans-regional Threats to Iran with a Futures Studies Approach

نویسندگان English

parisa .ghorbanisepehr
Afshin Mottaghi
Arash .ghorbanisepehr
Kharazmi University
چکیده English

Extra-regional threats refer to a set of military, security, political, and economic measures or pressures exerted by countries or coalitions from outside a specific geographical region against the interests and security of a country. These threats typically exploit geographical distance, modern warfare tools, comprehensive sanctions, and the establishment of influence in neighboring countries to undermine stability and limit the regional power of the target. This research has been conducted with the aim of identifying and analyzing the key drivers affecting trans-regional threats to Iran using a future studies approach, in order to analyze the systemic structure of these threats and outline the most probable scenario ahead. The method of this research is mixed (quantitative-qualitative). For this purpose, initial indicators were extracted through multi-stage interviews with a panel of 15 experts and then screened using the Delphi method. In the next stage, a cross-impact analysis questionnaire was administered to 15 specialists and experts, and the data were structurally analyzed using MICMAC software. The distribution of variables on the influence-dependence map indicates the instability of Iran's trans-regional threats system. Among the 49 variables examined across five dimensions—political, economic, socio-cultural, defense-security, and natural-environmental—three variables were identified as the most key drivers and as dual-risk/target variables: new regional coalitions in Iran's periphery involving global powers (P3), pressure on countries party to agreements with Iran to terminate cooperation (P7), and new trans-regional political coalitions against Iran's political positions (P1). Furthermore, the variable "keeping the minds of the country's decision-makers occupied with domestic issues" (P8) ranked first in terms of direct influence. The results of the research indicate that the future of trans-regional threats to Iran can be depicted in the form of the "Intelligent Siege" scenario. In this scenario, trans-regional powers, through regional and trans-regional coalition-building and severing Iran's contractual ties with the world, drive the country toward strategic passivity and reduced room for maneuver without a full-scale military war. The paradigm shift of threats from a purely military nature to political, cognitive, and intelligent threats is the most important characteristic of the future of these threats.

کلیدواژه‌ها English

Future Studies
Trans-regional Threats
structural analysis
Iran's National Security
1- اکبرنژاد، ابوالقاسم و کریم چشک (1399)، «اولویت‌بندی مؤلفه‌های اثرگذار بر سیاست دفاعی – امنیتی جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه مطالعات دفاعی استراتژیک، سال هجدهم، شماره 80، صص 206-189.
2- باباغیبی ازغندی، علیرضا (1389). آینده پژوهی؛ رهیافتی نو در مدیریت جامع حمل‌ونقل شهری، فصلنامۀ مطالعات مدیریت ترافیک، سال پنجم، شمارۀ 16، صص 100-77.
3- بختیاری، حسین و علی صالح نیا، (1397)، اولویت‌بندی تهدیدهای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران با روش تحلیل سلسله مراتبی AHP، فصلنامه مطالعات راهبردی سیاست‌گذاری عمومی، دوره 8، شماره 27، صص 255-277.
4- پژوهشکده امنیت ملی، (1399)، تهدیدشناسی دفاعی – امنیتی جهوری اسلامی ایران، تمایه راهبردی، دانشگاه دفاع ملی.
5- پورشاسب، عبدالعلی و کیومرث حیدری، (1399)، تبیین ریشه‌های تهدیدات ناهمطراز جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه مطالعات دفاعی استراتژیک، سال هجدهم، شماره 82، صص 450-429.
6- حاجی یوسفی، امیر محمد، (1382)، ایران و رژیم صهیونیستی از همکاری تا منازعه، تهران: نشر دانشگاه امام صادق.
7- حاجیانی، ابراهیم (1391). مبانی، اصول و روش‌های آینده پژوهی، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق.
8- سجادپور، محمدکاظم، (1381). سیاست خارجی ج.ا.ایران، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه.
9- صفایی‌پور، مسعود و فرشته شنبه‌پور مادون (1399). تحلیل ساختاری توسعه شهری کلانشهر اهواز با رویکرد آینده پژوهی، فصلنامۀ مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه‌ای، دورۀ 1، شمارۀ 2، صص 17-1.
10- طاهری مهر، احسان، (1391). تأثیر همکاری سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و شورای همکاری خلیج فارس بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز.
11- عابدی، یونس؛ بوالحسنی، خسرو و محمدرضا مروی نام (1401). «پایش محیطی پیشران‌ها و روندهای مؤثر بر تهدیدات آینده از منظر دفاع دانش بنیان»، فصلنامه مطالعات دفاعی استراتژیک، سال بیستم، شماره 87، صص 158-135.
12- عباسیان، محمد؛ جلیلی نیکو، رضا و بهروز دولت‌شاهی، (1401). شناسایی، تبیین و اولویت‌بندی رهیافت-های نوین آجا در مقابل تهدیدات آتی با توجه به سند بیانیه گام دوم انقلاب، فصلنامه راهبرد دفاعی، سال بیستم، شماره 79، صص 138-103.
13- عرشیان، ابوذر، (1395). ماهیت تهدیدات آیندۀ آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد علوم سیاسی، دانشگاه پیام‌نور.
14- فخرایی، مرضیه و مرضیه کیقبادی (1396). نگاهی به روش‌های آینده پژوهی معرفی شش تکنیک مهم و پُرکاربرد در آینده پژوهی، تهران: نشر آینده پژوه.
15- کاظم پور، ذکریا و محسن بهرامی (1400). «بررسی ابعاد ارزیابی تهدیدات هوشمند آینده»، فصلنامه مطالعات بین‌رشته‌ای دانش راهبردی، سال یازدهم، شماره 45، صص 148-121.
16- کوشا، حسین و فضل الله نوذری (1400). «تبیین اصول رهنامه راهبردی نظامی – امنیتی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه مطالعات دفاعی استراتژیک، سال نوزدهم، شماره 85، صص 294-271.
17- لیتل، ریچارد، (1398). تحول در نظریه‌های موازنه قوا، ترجمه غلامعلی چگینی زاده، تهران: انتشارات مؤسسه ابرار معاصر.
18- مشیرزاده، حمیرا، (1391). تحول در نظریه‌های روابط بین‌الملل، تهران: نشر سمت.
19- Brauch, H. G. (2011). Concepts of Security Threats, Challenges, Vulnerabilities and Risks, Coping with Global Environmental Change, Disasters and Security. Hexagon Series on Human and Environmental Security and Peace, Springer, Berlin, Heidelberg.
20- Godet, A. J., Meunier, M. F., Roubelat, F., (2003). Structural analysis with the MICMAC method & actors strategy with MACTOR method, Futures Research Methodology, No, 2.
21- Godet, M. (2008). Strategic Foresight. Lipsor working paper, France, Paris.
22- Hair, J. F., Hult, G. T. M., Ringle, C. M., and Sarstedt, M, (2017), A Primer on Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM)., 2^nd^ Ed., Thousand Oakes, CA: Sag.
23- Nasr, V. and Gheissari, A, (2006), Democracy in Iran: History and the Quest for Liberty, Oxford: Oxford University Press.
24- Paul, T.V., Wirtz, James J., and Fortmann, Michel, (2004), Balance of power: theory and practice in the 21st century, Stanford, California, Stanford University Press.
25- Takeyh, Ray, (2006), Hidden Iran: Paradox and Power in the Islamic Republic, New York: Times Book.
26- Walt, Stephan, (1986), The Origins of Alliances, London; Rutledge.
27- Zakaria, Farid, (2003), Liberal Democracy at Home and Abroad, New Norton Press.