fa ارزیابی هیدروژئوشیمیایی و شناسایی عوامل کنترل کننده ترکیب شیمیایی آب چشمه‌های موجود در دشت الشتر، استان لرستان پژوهشي Research <div style="text-align: justify;"><strong>در این مطالعه، با استفاده از آنالیز کیفی</strong> <strong>346 نمونه آب تهیه شده از 10 دهنه چشمه به ارزیابی هیدروژئوشیمیایی آب زیرزمینی مبادرت شده است.</strong><strong>بر اساس دیاگرام‌های گیبس و ون ویردام</strong><strong>،برهمکنش با سازندهای سنگی و رسوبی،</strong><strong>فرآیند غالب کنترل کننده</strong><strong> ترکیب شیمیایی آب است.بر اساس دیاگرام چادا و خروجی برنامه </strong><strong><span dir="LTR">AquaChem</span></strong><strong>، مقدار عناصر قلیایی خاکی (کلسیم و منیزیم) بیشتر از قلیایی (سدیم و پتاسیم) و آنیون‌ اسیدهای ضعیف (کربنات و بیکربنات) بیشتر از آنیون‌ اسیدهای قوی (کلراید و سولفات) است. بنابراین، دو تیپ هیدروشیمیایی غالب در نمونه‌های آبی</strong> <strong>شامل </strong><strong><span dir="LTR">Ca-Mg-HCO₃</span></strong><strong> و </strong><strong><span dir="LTR">Mg-Ca-HCO₃</span></strong><strong> است.در این منطقه، انحلال پیشرفته کربنات و تا حدودی هالیت موجب افزایش غلظت کلسیم،بیکربنات و کلرور شده است.تمامی نمونه‌های آبی دارای </strong><strong><span dir="LTR">HCO₃+SO₄</span></strong><strong> کمتر از 5 میلی‌اکی‌والان بر لیتر </strong><strong>هستند و این</strong><strong> نشان می‌دهد که انحلال کلسیت و دولومیت فرآیند اصلی تأثیرگذار بر شیمی آب است.تبادل یونی بین آب زیرزمینی و مواد ریزدانه آبخوان بطور گسترده صورت می‌گیرد. بر اساس اندیس‌های کلروآلکالن 1 و 2، نزدیک به 49/5 درصد نمونه‌ها تبادل یونی معکوس را نشان می‌دهند.محاسبه اندیس اشباع نشان می‌دهد که تمامی نمونه‌های آبی نسبت به انیدریت،آراگونیت،کلسیت،دولومیت،ژیپس و </strong><strong><span dir="LTR">CO₂</span></strong> <strong>در حالت تحت اشباع قرار دارند.علاوه بر این،اندیس اشباع نمونه‌های آبی نسبت به کلسیت و آراگونیت بزرگ‌تر از انیدریت،دولومیت و ژیپس می‌باشد. بررسی مولفه‌های اصلی تأثیرگذار بر تغییر شیمی آب نشان می‌دهد که در حدود 82 درصد تغییرات شیمی آب توسط 4 عامل اصلی کنترل می‌شود که عامل 1 شامل </strong><strong><span dir="LTR">Ca</span></strong><strong> و </strong><strong><span dir="LTR">HCO₃</span></strong><strong>، عامل 2 شامل </strong><strong><span dir="LTR">Na</span></strong><strong> و </strong><strong><span dir="LTR">Cl</span></strong><strong>، عامل 3 شامل </strong><strong><span dir="LTR">Mg</span></strong><strong> و </strong><strong><span dir="LTR">SO₄</span></strong><strong> و عامل 4 شامل </strong><strong><span dir="LTR">pH</span></strong><strong> می‌باشد.</strong></div> <strong>In this study, the hydrogeochemical status of groundwater resources is evaluated using </strong><strong>chemical</strong><strong> analysis of 346 samples supplied from 10 springs. Based </strong><strong>on Gibbs and van Wirdum diagrams</strong><strong>, interaction with rock and sedimentary formations is the dominant process </strong><strong>of</strong><strong> controlling water chemistry. Based on </strong><strong>the</strong><strong> Chadha diagram and output of AquaChem program, the amount of alkali earth elements (Ca and Mg) is more than alkali ones (Na and K) and the value of weak acidic anions (CO₃ and HCO₃) is more than strong acidic anions (Cl and SO₄). Therefore,</strong> <strong>the dominant hydrochemical facies in water samples are Ca-Mg-HCO₃ and Mg-Ca-HCO₃. In this plain, carbonate and probably halite dissolution are the causes of Ca, HCO₃ and Cl abundance in water samples. All samples showed the HCO₃+SO₄ of less than 5 meq/l and demonstrate that the dominant process affecting water chemistry is the calcite and dolomite dissolution. Ion exchange between fine-grained materials of the aquifer and water solution has occurred very vastly. Based on chloroalkalin (I, II) indices, about 5.49% of samples exhibited the reverse ion exchange. Calculation of the saturation index showed that all samples are undersaturated with respect to anhydrite, aragonite, calcite, dolomite, gypsum, and CO₂. </strong><strong>Besides</strong><strong>, the saturation index of water samples for calcite and aragonite is greater than anhydrite, dolomite, and gypsum. Analysis of principal components </strong><strong>affecting water</strong><strong> chemistry </strong><strong>showed</strong><strong> that about 82% of changes in water chemistry is controlled by 4 factors which factor 1 including Ca and HCO₃, factor 2 including Na and Cl, factor 3 including Mg and SO₄ and finally factor 4 including pH.</strong> هیدروژئوشیمی, تبادل یونی, اندیس اشباع, آنالیز خوشه‌ای, تحلیل عاملی Hydrogeochemistry, Ion Exchange, Saturation Index, Cluster Analysis, Factor Analysis 271 289 http://jgs.khu.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-3830-2&slc_lang=fa&sid=1 Vahab Amiri وهاب امیری vahab.amiri@gmail.com 100319475328460015867 100319475328460015867 Yes Assistant professor of Geology , Yazd University استادیار گروه زمین شناسی دانشگاه یزد